Utvrđenje na vetrobranu ravnice
Sa prostranih polja Bačke idemo ka najvišoj tački u Banatu, Vršačkim planinama. Upravo tu, na Vršačkom bregu, pred nama je kameno utvrđenje, podignuto da sa visina motri na banatsku ravnicu. Penjemo se i uživamo u pogledu na Vršac kao na dlanu, vinograde i ravnicu. Dok nam vetar mrski kosu gledamo obnovljenu kulu i pitamo istoričara Stefana Mavrovića, kustosa Gradskog muzeja Vršac, da nam ispriča priču o njoj.
– Nastanak Vršačke kule vezuje se za mongolsku invaziju koja je izazvala geopolitički slom. To se dogodilo 1241. i 1242. godine i smatra se da je nastala u decenijama nakon toga. Najstariji sačuvani pisani pomen Vršačke kule je iz 1323. godine. Spominje se kastelan utvrđenja za vreme ugarskog kralja Karla Roberta. Taj ko ju je podigao znalački je iskoristio konfiguraciju terena, jer je [kula] na nadmorskoj visini od 399 metara – kaže naš sagovornik.
Naselje se u pisanim izvorima prvi put pominje 1227. godine, u povelji koja beleži razmenu poseda između ugarskog kralja Andrije II i kaločkog nadbiskupa Ugrina Čaka (Csák). Današnji Vršac je tada bio poznat pod nazivom Eršomljo (mađ. Ér(d)somlyó).
– Na osnovu arheoloških iskopavanja mi smo uvideli da je ovo bio veći lokalitet. Da pored donžon kule njega čine u prvoj fazi cisterna, palata, pregradni zid koji je delio dva dela dvorišta, druga polukružna kula koja je bila visoka oko 9 metara i objekat od drveta za koji se pretpostavilo da je to bila štala. Znači, takve podatke smo dobili na osnovu sistematskih arheoloških iskopavanja, sačuvanih arhitektonskih elemenata, a kasnije i LiDAR snimanja [snimanja terena pomoću laserskih zraka] – otkriva nam Stefan Mavrović.
Današnja kula predstavlja najbolje očuvan deo nekadašnjeg kompleksa. Nalazi se na zapadnom delu Vršačkih planina, na uzvišenju poznatom kao Vršački breg. Položaj je pažljivo odabran: sa vrha se pruža širok pogled na banatsku ravnicu. Sa kule se moglo nadzirati kretanje neprijateljskih trupa na velikoj udaljenosti. Teren je sa tri strane izuzetno strm i teško pristupačan, što je braniocima omogućavalo da utvrđenje brane manjim brojem vojnika.
Kula je visoka oko 20 metara, a njena unutrašnjost bila je podeljena na tri nivoa. Posebno je zanimljivo što se ulaz nalazio na visini od oko devet metara, a do njega se stizalo pokretnim drvenim stepenicama. U slučaju opasnosti, stepenice su se uklanjale, čime je pristup bio onemogućen.
– Negde od 1411. godine ona postaje posed despota Stefana. Despot Stefan Lazarević je postao ugarski vazal posle bitke kod Angore i dobio od Žigmunda posede koji su uključivali i Eršomljo. Na osnovu jedne parnice iz 1431. mi saznajemo da je i Đurađ Branković, naslednik despota Stefana Lazarovića, bio posednik kule – kaže nam istoričar Stefan Mavrović.
Prema rečima našeg sagovornika o usponu utvrđenja svedoče pronađena keramika, ali i dva luksuzna predmeta – bronzana zdela i gvozdeni svećnjak, koji nisu izrađeni u lokalnim radionicama, već su uvezeni. Pronađen je i novčić Matije Korvina. Ovi nalazi govore i o statusu stanovnika utvrđenja. Međutim, sve se menja kada Osmanlije osvajaju Vršac 1552. i u kome će biti prisutne naredne 164 godine.
– Turski defteri nam daju određene podatke o brojnosti trupa. Spominje se da je bilo oko 20 vojnika-graničara, hrišćana, koji su dobijali platu. Interesantno je da je od svih utvrđenja Vršačka kula dobijala najmanje novca za njeno održavanje i servisiranje. Cifra je 200 forinti, što je krajnje skromno, ali je imala drugu ulogu, bila je karaula na dobrom potezu, jer je Vršac bio prosto okružen močvarama – saopštava Stefan Mavrović.
U osmanskom periodu Vršačka kula gubi svoj vojni značaj i život se prebacuje u podgrađe, odnosno u palanku koju su osmanski Turci osnovali. Poznati putopisac Evlija Čelebija, koji je ovim krajevima putovao 1660. Godine, opisuje Vršac kao manju varoš (kasaba). Zabeležio je da su zapadne padine Vršačkog brega, od grada sve do stare tvrđave, bile prekrivene vinogradima. Za grožđe je zapisao da je bilo rubin-crvene boje i ukusno.
Na padinama Vršačkih planina i danas se uzgaja grožđe po kojem je ovaj kraj poznat. Osmanska vlast u Vršcu okončana je 1716. godine, kada je grad prešao pod austrijsku vlast. Vršačka kula je, međutim, još ranije izgubila vojnu funkciju. Na osnovu odredaba Karlovačkog mira iz 1699. godine, njeno rušenje počelo je verovatno 1701, kada su delimično minirani i porušeni spoljni bedemi. Austrijske vlasti nakon 1716. nisu obnavljale utvrđenje, jer više nije imalo strateški značaj.
Vršačko utvrđenje stavljeno je pod zaštitu države 1948. godine, a 1991. proglašeno je za spomenik kulture od velikog značaja. Sistematska arheološka istraživanja, koja je sproveo Pokrajinski zavod za zaštitu spomenika kulture iz Novog Sada, počela su 1997. godine i sprovođena su do 2003. Tokom njih otkriveni su ostaci palate, polukružne kule, cisterne i drugih objekata unutar utvrđenja.
Kula i ostaci zidina pretrpeli su oštećenja tokom NATO bombardovanja 30. aprila i 12. maja 1999. godine, usled napada na obližnji telekomunikacioni predajnik. Od 2009. do 2015. godine izvedeni su obimni radovi na rekonstrukciji i obnovi Vršačkog utvrđenja. Obnovljene su međuspratne drvene konstrukcije, stepenište i krov donžon kule, a delimično su konzervirani i ostaci spoljašnjeg bedema.
– Malo nam je žao što nije kompletno završena i ta druga polukružna kula. Ali gde počinje pretpostavka, tu se konzervacija završava. Kada se radila konzervacija nismo koristili originalni vršački kamen, nego ramski, koji je bio pandan. To je dozvoljeno prilikom konzervacije – rekao je istoričar Stefan Mavrović, kustos Gradskog muzeja Vršca.
Obnovljena Vršačka kula danas je otvorena za posetioce i jedan je od simbola grada. U njoj možete videti muzejsku postavku podeljenu u četiri segmenta: dečiji kutak, period Brankovića, turski i ugarski period. Posetioci mogu da se upoznaju sa ratničkom opremom, keramikom i novcem iz tih perioda. Sa vrha se pruža pogled na Vršac, vinograde i banatsku ravnicu tako da za posetu kuli izaberite vedar dan, kada je vidik dobar.
Obišli smo je u vreme vršačkog Grožđebala, a kada smo se spustili u grad, na ulicama nas je dočekala prava festivalska atmosfera: muzika i ulice prepune ljudi. Pažnju su mi privukle tezge sa grožđem, ali i mesta gde se mogu ispeći kobasice. Kobasica u jednoj i čaša vina u drugoj ruci čest je prizor na Grožđebalu, manifestaciji koja se održava trećeg vikenda u septembru.
Marina Jablanov Stojanović
Foto: Mariniranje
