Tvrđava koja je nadživela svoju reku
Dan je sunčan, letnji i putujemo u Bač iz Novog Sada. Posle Petrovaradinske tvrđave kolega i ja idemo do tvrđave u Baču. Iako ih razdvajaju vekovi, obe su bile dva moćna vojna utvrđenja. Odlučujemo se za put prema Bačkoj Palanci i skrećemo kod Čelareva, a posle Tovariševa ulazimo u varošicu Bač. Nije nam trebalo ni sat vremena, da posle šezdesetak kilometara, ugledamo tvrđavu u Baču. Ma koliko puta da sam je posetila, uvek mi srce poskoči kada ugledam donžon kulu. Dominira okolinom.
Gledam te bedeme koji su građeni i dograđivani da budu prepreka u ravnici, a graditelji su iskoristili meandre Mostonge i močvarno okruženje kao prirodni štit. Mostonga je danas kanalisan, skoro presušen vodotok, ali je u srednjem veku bila plovna i činila Bač „ostrvom” u ravnici koje nije bilo lako osvojiti. Međutim, život na tom prostoru ne počinje u doba srednjeg veka, nego u vreme ranog neolita, a tragove tadašnjih naselja arheolozi su pronašli u okolini Bača.
– Na toj teritoriji se nalaze dva izuzetno značajna arheološka lokaliteta, Donja Branjevina, na kojoj je Crvenokosa boginja, koja je svetski nalaz. Kod šećerane imamo nalaz Topola, koja, u stvari, čuva te zgrčence [skeleti u zgrčenom položaju], koji su stari 8.000 godina. Oni su izloženi u muzeju u Somboru. U Branjevini su nađene kašike, kojima se jelo pre 8.000 godina. To su najstarije datovane [naučnim metodama im je određena starost] kašike u Evropi. Koštane kašike koje imaju tragove mlečnih zubića – otkriva nam dr Slavica Vujović arhitekta konzervator, rukovodilac projekta „Vekovi Bača”.
Od tragova mlečnih zuba na najstarijoj kašici u Evropi do prvog pominjanja imena Bača prohujali su ne vekovi, nego milenijumi. Prema istorijskim izvorima prvi put se Bač pojavljuje u pisanim ugarskim izvorima u XI veku, a ustanovljenja Bačke županije u Kraljevini Ugarskoj 1074. godine. Kasnije se ime prirodno proširilo na oblast između Dunava i Tise – Bačku.
Današnji izgled tvrđave u Baču sa prepoznatljivom Donžon kulom potiče iz XIV veka (oko 1338–1342. godine), kada ju je utvrdio ugarski kralj Karlo Robert Anžujski. On je ovde stvorio moćno vojno uporište za odbranu južnih granica kraljevstva od upada srpskih velikaša, koji su često ratovali sa Ugarima, a nešto kasnije i od nadirućih Turaka.
– Kroz to dugo trajanje koje se meri milenijumima, mi sad imamo vidljivu tvrđavu koja je neka mešavina visoke gotike. Vezuje se za Karla Anžujskog i za period kad se on nadmetao sa [tada kraljem, a kasnije] carom Dušanom, kad su oni jedan drugom upadali u teritoriju. O tome postoji jedan zanimljiv iskaz kralja Karla Anžujskog, gde on papi koji ga prekorava što ne daje desetinu, koju je dužan da šalje, odgovara: „moram da ulažem, moram da gradim tu tvrđavu koja će sprečiti šizmatičnog kralja da nas ovde napadne“ – kaže nam naša sagovornica.
Tvrđava sa donžon kulom je tipičan predstavnik odbrambene arhitekture nizijskih predela i izgrađena je na meandru reke Mostonge. Oko ovog utvrđenja iskopan je dubok šanac, koji je Mostonga punila, tako da se utvrđenju moglo prići samo preko pokretnih drvenih mostova.
Kada su osmanske vojske počele da nadiru ka Beču, Bač je postao važna tačka južnog odbrambenog pojasa Ugarske. Bedemi su decenijama projektovani i ojačavani da izdrže udare osmanske vojske, njenih elitnih janičarskih odreda i, što je najvažnije, turske artiljerije koja je u to vreme bila najmodernija na svetu. Sa ovih bedema pružan je otpor osmanskim osvajanjima sve do 1526. godine, kada je Bač nakon Mohačke bitke pao pod osmansku vlast.
Kada su Turci osvojili Bač, uloge su se zamenile. Sada su ti isti bedemi štitili osmanski garnizon od hrišćanskih vojski. Osmanlije su tvrđavu prilagodili svojim potrebama, a u delu varoši podignut je hamam, čiji se ostaci vide i danas. Tokom Velikog bečkog rata (krajem XVII veka) turske posade unutar tvrđave branile su se iza ovih zidina od naleta austrijske carske vojske i njenih saveznika koji su oslobađali delove Bačke i Panonije. Sudeći po dokumentima i starim gravirama, grad nije značajno stradao tokom oslobađanja od osmanskih Turaka 1686. godine.
– Može se reči da je sve do njenog miniranja, 1703-4. godine ona bila naseljena. Znači, i u turskom periodu, koji se smatra da je nekakav pad u odnosu na Ugarsko kraljevstvo, vi vidite da je ona vrlo aktivna. Sad je to više naselje nego što je tvrđava jer nema potrebe nikoga da brani; pomerale su se granice – priča nam dr Vujović.
Svoj sjaj tvrđava gubi tokom Rakocijevog ustanka (1703–1711), kada je minirana i zapaljena. Uništena je do te mere da više nikada nije obnovljena. Od tada stoji kao svedok koji čuva priče prošlih vekova. Prelaskom ovih prostora pod punu austrijsku vlast i stabilizacijom granice dalje ka jugu na Savu i Dunav (Karlovačkim mirom 1699. godine), Bač gubi svoju pograničnu funkciju.
Prvi korak u zaštiti lokaliteta bilo je proglašenje tvrđave za spomenik kulture 1948. godine.Potom su narednih decenija rađena arheološka iskopavanja pod patronatom Pokrajinskog zavoda za zaštitu spomenika kulture. Prema rečima naše sagovornice najvažniji poduhvat ticao se donžon kule koja ja prvo statički sanirana.
– Ona je sada dobro očuvana ruina ili arhitektonsko-arheološki ostaci utvrđenog zamka tvrđave Bač. Zato smo mi dobili nagradu Evropske unije i Evrope nostre (2018. godine), zato što su oni cenili taj odnos poštovanja prema ostacima koji se sve teže čuvaju, zato što ljudi hoće da rade totalne rekonstrukcije, hoće da imaju turističke atrakcije i počnuju da rade ono što je teorijom zabranjeno – zaključuje dr Slavica Vujović.
Šetam po prostoru tvrđave i ulazim u donžon kulu. U njoj su smešteni centar za posetioce, izložbeni prostor i stalna muzejska postavka koja posetiocima prikazuje istorijat ovog srednjovekovnog utvrđenja. Sada je vreme da se oživi ovaj prostor i da se podgrađe takođe aktivira. Manifestacija „Dani evropske baštine – Dani Bača“ odvija se svakog septembra, a program čine viteški turniri, srednjovekovne radionice, večernji koncerti... Ukoliko se odlučite za posetu ovoj tvrđavi radno vreme i cenu ulaznice proverite unapred.
Marina Jablanov Stojanović
Foto: Mariniranje
