BEDEMI SRBIJE: Petrovaradinska tvrđava

Naš put kroz bedeme Srbije ne počinje pred visokim zidinama i kulama, već na mestu gde zidina više nema. U gradu na Begeju, Zrenjaninu. Nekadašnja Bečkerečka tvrđava, podignuta u 16. veku, minirana je i srušena odredbama Karlovačkog mira 1699. godine. Ali njen kamen nije nestao. Od njega je popločan gradski trg i sazidani su temelji objekata u kojima se danas odvija život – od Gradske kuće do starog Žitnog magacina, koji je izrastao u najstariju pozorišnu zgradu u našoj zemlji.

Bedemi drugih sačuvanih tvrđava, građenih za odbranu, pretvoreni su u gradske parkove, ateljee, muzeje i pozornice pod otvorenim nebom.Tamo gde su nekada bili vojnici, danas se okuplja publika, stvaraju umetnici i održavaju filmski i muzički susreti.

Dok je kamen Bečkerečke tvrđave bio osnova za daske najstarijeg pozorišta u Srbiji, svega pedesetak kilometara zapadno, na steni iznad Dunava, nicalo je novo vojno utvrđenje. Mirovni ugovor iz Sremskih Karlovaca, koji je označio kraj zrenjaninskog utvrđenja, bio je zamajac za gradnju Petrovaradinske tvrđave.

– Sama tvrđava je sagrađena na mestu mnogih nekadašnih utvrđenja i remek-delo je francuskog markiza Sebastijana de Vobana, koji je bio zamoljen od austrijskog cara Leopolda I da napravi neosvojivu tvrđavu. A on, kao ljubitelj kombinacija italijanske, francuske i španske vojne škole pravi tvrđave koje su odgovarale krajoliku. Znači, znao je da treba da se gradi na steni vulkanskog porekla, znao je da ovde cigla dobro dođe kao materijal. Tvrđava je počela da se gradi 1692. godine, a završava se 1780. – upućuje nas Jelena Bukurov, turistički vodič.

Ali to nije bila jedina tvrđava na tom prostoru, jer je ovo mesto bilo pogodno za nadzor plovidbe. Smatra se da je prvo utvrđenje ovde građeno pre više od 4.000 godina, potom u prvom veku Rimljani grade Kuzum, koji je deo pograničnih utvrđenja Rimskog carstva. Huni ga ruše, a Vizantija gradi Petrikon… U XIII veku kralj Bela IV dovodi monahe, cistercite, iz Francuske iz regije Šampanje koji ovde podižu samostan koji dobija ime Abbatia Beatae Mariae de Belakut (Opatija Blažene Djevice Marije na Belom Brdu). Osim samostana gaje i lozu i proizvode sireve, pa postaju nadaleko poznati po vinu i sirevima.

– Opatija je živela do 1526. godine kada dolaze Turci, osvajaju je i 150 godina ne rade ništa. Onda dolaze Austrijanci i od 1683. do 1699. vodi se Veliki bečki rat. Za vreme tog rata utvrđenje je četiri puta išlo iz ruke u ruku. Austrijanci ga ruše i kreću da zidaju ovu tvrđavu. Novina je njen oblik. U srednjem veku tvrđava je kadrat, trougao ili krug, ali Voban kaže da treba da bude zvezda da bi se teže osvojila – priča nam vodič Srđan Bošković.

Strategiju u izgradnji tvrđave markiza de Vobana sproveli su austrijski inženjeri Matijas Kajzersfeld i grof Luiđi Marsili, a kasnije su se uključivali i drugi carski inženjeri. Gradnja nije bila nimalo laka i, tako da je tokom izgradnje ovog zdanja pomrlo oko 25 hiljada ljudi.  

– Petrovaradinska tvrđava je skoro 100 posto očuvana i među najvećim je tvrđavama u Evropi. Sa svojih 112 hektara i danas dominira gradom Novim Sadom i ponos i dika je svih nas građana. Naziv Gibraltar nosi, jer ova tvrđava nikada nije osvojena – kaže nama Jelena Bukurov, turistički vodič.

Zamišljena je da predstavlja tri složena fortifikacijska sistema koja su povezana u jedinstvenu liniju odbrane: brdski, ravničarski i vodeni. Najveća tajna tvrđave su tuneli od 16 kilometara koji su predstavljali komunikacijski sistem i kontraminsku odbranu. Danas deo tih tunela može da se obiđe s vodičem. Na gornjem platou tvrđave su se nalazile kasarne gde je danas hotel Leopold i slikarski ateljei, a u zgradi arsenala danas se nalazi Muzej grada Novog Sada. Prostorije za oficire su se nalazile tamo gde je danas velika terasa i gde su restorani.

U XX veku tvrđava prestaje da ima vojni značaj i posle Drugog svetskog rata na njoj se polako pojavljuju i drugi sadržaji. Kada je Petrovaradinska tvrđava 1951. godine predata gradu na civilnu upotrebu, započeo je obiman proces njene demilitarizacije i prenamene zgrada. Tu su bili smešteni Pravni i Poljoprivredni fakultet,. Studentski dom, Vojvođanski muzej sa prirodnjačkom zbirkom, Muzej grada Novog Sada, planetarijum kao i hotelsko-ugostiteljski objekti.

Među prvima su se na tvrđavu počeli useljavati likovni umetnici tokom pedesetih godina. Nastanak novosadskog Monmartra započeo je zvaničnom predajom, adaptacijom i masovnom dodelom ateljea umetnicima. To je bilo periodu od 1962. do 1967. godine upravo tokom mandata Dušana Ilijevića, koji je bio predsednik Skupštine opštine Novi Sad (funkcija gradonačelnika). On je prepoznao kulturni potencijal tog prostora i pružio neophodnu političku i finansijsku podršku grada da se ti prostori zvanično preurede, legalizuju i ustupe „Likovnom krugu”.

– Tvrđava koja je kulturno-istorijski spomenik, koja nudi daleko više nego što klasični turista može da vidi. Od 62 ateljea na tvrđavi – svi su dostupni, pogotovo uz dogovor sa umetnicima. Imamo vajare, grafičke dizajnere, likovne umetnike, fotografe... To je jedna vrsta sadržaja koja mislim da je specifična za Petrovaradinsku tvrđavu, koje druge tvrđave nemaju – kaže nam fotograf Dragan Kurucić, predsednik Udruženja umetnika Petrovaradniske tvrđave „Likovni krug”.

Kroz ateljee na tvrđavi prošla je elita jugoslovenske moderne umetnosti. Najzvučnija imena koja su tu stvarala i imala svoj prostor su Boško Petrović, slikar i tapiserista, koji je ujedno i osnivač čuvenog Ateljea 61 – ustanove za izradu umetničkih tapiserija, Jovan Soldatović, vajar čije skulpture krase kako Novi Sad tako i prostore tvrđave, pesnik Mika Antić, grafičar Borivoj Popržan itd.

Gosti i povremeni stanari ovog novosadskog Monmartra bili su i umetnici iz evropskih gradova, ali i iz sveta, naročito oni koji su se bavili tapiserijom jer je Atelje 61 izrađivao tapiserije po njihovim zamislima. Umetnici koji stvaraju na ovom prostoru imali su galeriju u okviru hotela do 2004. godine, kada je prostor dat u zakup i galerija je prestala da postoji.

– Nismo dugo godina imali prostor gde bi mogli da sve objedinimo i da se predstavimo. Grad je razumeo našu potrebu i sada imamo na jednom mestu lep izložbeni prostor. Moja topla preporuka svima koji dolaze na tvrđavu da posete i galeriju – pozvao je Dragan Kurucić.

Tvrđavu nisu „zaposeli” samo likovni umetnici, na njoj se održavaju i koncerti, a od početka novog milenijuma tu se svakog leta održavao Exit festival. Osim tog festivala Petrovaradinska tvrđava je mesto gde su se održavale i pozorišne i operske predstave poput spektakla „Aida” koji je održan 2021. godine. Jedna od manifestacija koje su ove godine plenile pažnju posetilaca bio je Srpski srednjevekovni sabor, koji se odvijao među zidinama Petrovaradinske tvrđave.

U Zrenjaninu smo videli kako tvrđava živi kada nestane, a na Petrovaradinskoj tvrđavi – kako živi kada ostane. Ako je Zrenjanin primer kako je srušeno utvrđenje postalo objekat posvećen kulturi, Petrovaradinska tvrđava je dokaz kako je sačuvano vojno utvrđenje u potpunosti promenilo svoju svrhu – predajući svoje bastione umetnicima, muzejima i postajući pozornica na otvorenom mesto na koje nezaobilazno dolaze turisti koji posećuju Novi Sad. To je, možda, najlepša uloga koju može da ima.

Marina Jablanov Stojanović
Foto: Mariniranje, Dejan-Valek wikipedia