Put putujem

NOVOSADSKA BAŠTINA: NIKOLAJEVSKA CRKVA

Nikolajevska crkva Novi Sad Mariniranje Foto M Jablanov
Nikolajevska crkva: najstarija i najmanja bogomolja u Novom Sadu

Najstarija, najmanja i veoma značajna

Najstarija i najmanja pravoslavna bogomolja u Novom Sadu je Nikolajevska crkva. Kao takva jeste deo kulturno-istorijske baštine našeg grada, ne samo kao zdanje, nego kao i nematerijalno dobro. Novosadsku baštinu čine priče vezane za ovu crkvu čiji su akteri u velikoj meri uticali ili odredili kulturni pravac i duh našeg grada.

Nikolajevska crkva

Nikolajevska crkva se spominje još 1730. godine i zadužbina je porodice Bogdanović. Posvećena je prenosu moštiju svetog Nikolaja, prazniku koji se obeležava 22. maja. Dugo je bila znana kao Nedeljkova crkva po bogatom tgovcu Nedeljku Bogdanoviću koji se zamonašio. Spoljašnjim izgledom podseća na ruske verske objekte, a u prošlosti u Nikolajevsku crvu su dolazili, kako Srbi, tako i Rusi i Grci, odnosno Cincari. Za vreme Mađarske revolucije 1848. godine crkva je potpuno uništena.

Ikonostas Nikolajevske crkve oslikao je Pavle Simić

– Sama crkva je iznutra dosta slabo oslikana, jer kada je objekat uništen, trebalo je mnogo vremena da se obnovi. Angažovani su i čuveni dobrotvori Novog Sada Jovan i Marija Trandafil, Nikola Bogdanović i mnogi Grci - Cincari koji ulažu u obnovu. Objekat je do 1860. godine bio skladište za municiju. Spolja su uspeli da ga obnove, a iznutra nisu. Kasnije je oslikan divan ikonostas koji je radio Pavle Simić. U oltarskom prostoru postoji i jedna vredna ikona „crna Madona“ (crna malteška Bogorodica) koju je verovatno poklonio neki grčki vernik – otkrila nam je turistički vodič Jelena Bukurov, iz Udruženja turističkih vodiča Novog Sada.

Jelena Bukurov, turistički vodič

Na spoljnom zidu crkve nalazi se ploča na kojoj se prvi put pominje ime Novog Sada na srpskom jeziku. Kakvu ulogu i značaj je crkva imala u životu tadašnjih stanovnika Novog Sada govori i podatak da je jednu od kuća koja je pripadala njenoj porodici, dobrotvorka Marija Trandafil ostavila na upravljanje Nikolajevskoj crkvi kako bi na taj način bila obezbeđena sredstva za sveštenika, pojca, crkvenjaka i tekuće troškove.

Tabla na Nikolajevskoj crkvi gde se prvi put spominje Novi Sad

– Ova crkva je, takođe, značajna, jer su u njoj sahranjeni i mnogi znameniti Novosađani, kao što je porodica Bogdanovića, koja je ulagala u crkvu. Zatim tu su sahranjeni doborotvori Jovan i Marija Trandafil. Nikolajevska crkva je poznata i po tome što je tu kršteno dvoje od troje dece Alberta Anštajna i Mileve Marić Ajnštajn. Prvo njihovo dete je bila ćerka o kojoj se ne zna mnogo, a drugo dvoje dece – Edvard i Albert su kršteni ovde na insistiranje Milevinog oca Miloša Marića – uputila nas je Jelena Bukurov, turistički vodič.

Spomen-ploča posvećena velikoj novosadskoj dobrotvorki Mariji Trandafil

U Novom Sadu postoji preko 120 verskih objekata i možda su najbolji pokazatelj viševekovnog suživota različitih naroda. Od kraja XVII veka na teritoriji Vojvodine žive pripadnici 26 nacija, a u upotrebi je pet zvaničnih jezika. Iako su zadržana karakteristična obeležja svakog naroda, ipak su se tradicija i običaji neminovno mešali. Treba istaći da je arhitektura i izgled verskih objekata, ali i drugih građevina posledica pravila koje je postavljala Habzubrška monarhija.

Rodna kuća Marije Trandafil u Pašićevoj ulici

– Sama arhitektura domova se ne razlikuje preterano. To je i bio cilj Austorugarske imperije, da se svi stope u jedno, a svi u službi austrijskih careva. Dakle, da nema preteranih razlika, da se ljudi ne bi gložili zbog tih razlika. Svi su gradili na isti način, a to važi i za crkve. Recimo, srpske pravoslavne crkve u Vojvodini više liče na rimokatoličke crkve. Često kada imam goste u Novom Sadu, svi misle da je Saborna crkva Svetog Đorđa katolički objekat. Zaista odiše baroknim stilom, a neke crkve su neoklasicističke. Sve se svodilo na to da je trebalo slediti modu carstva da bi se dobile određene slobode – objasnila nam je Jelana Bukurov.

Svi narodi koji žive u Vojvodini obogaćuju ovaj prostor svojom tradicijom i kulturnom baštnom. S obzirom na to da su uglavnom doseljavani sa ciljem da služe kao vojnici i odbrane granice Habzburške monarhije, dele zajedničku prošlost, a da bi se jedinstvena obeležja svakog naroda sačuvala za budućnost treba ih poznavati, negovati i poštovati.

Brankica Matić

Foto: M. Stojanović, M. Jablanov